Αποκατάσταση του τείχους των Φωκέων, όπου εκτυλίχθηκε η μάχη των Θερμοπυλών

Το Υπουργείο Πολιτισμού προχωρεί, διά της αρμόδιας Εφορείας Αρχαιοτήτων Φθιώτιδας, στη στερέωση και αποκατάσταση του τείχους των Φωκέων, ενός από τα σημαντικότερα μνημεία της ιστορικής τοπογραφίας Θερμοπυλών, καθώς εκεί εκτυλίχθηκε η τελική φάση της μάχης των Ελλήνων εναντίον των Περσών. Το τείχος παρουσιάζει σήμερα μέτρια έως κακή κατάσταση διατήρησης, καθώς η μακραίωνη έκθεσή του στις καιρικές συνθήκες και οι σεισμικές καταπονήσεις έχουν προκαλέσει σημαντικές φθορές. Το έργο εντάσσεται σε έναν συνολικότερο σχεδιασμό για την ενοποίηση, προστασία και ανάδειξη των μνημείων και των σημείων αρχαιολογικού ενδιαφέροντος των Θερμοπυλών με στόχο την καλύτερη κατανόηση της τοπογραφίας της περιοχής αλλά και την αναβάθμιση της εμπειρίας του επισκέπτη.

Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε: «Οι Θερμοπύλες είναι ένας τόπος με μοναδικό ιστορικό και συμβολικό βάρος, άρρηκτα συνδεδεμένος με μία από τις σημαντικότερες μάχες της αρχαιότητας. Το τείχος των Φωκέων, κοντά στο ύψωμα του Κολωνού, όπου εκτυλίχθηκε η τελική φάση της μάχης, αποτελεί σημαντικό τεκμήριο της αρχαίας οχύρωσης των Θερμοπυλών. Σήμερα, ωστόσο, παραμένει δύσκολα αναγνωρίσιμο και μη επισκέψιμο. Η αποκατάσταση και η στερέωσή του, με σεβασμό στην αυθεντικότητα και στις διεθνείς αρχές της αναστήλωσης, συμβάλλει όχι μόνο στη διαφύλαξη του μνημείου, αλλά και στην αναγνωσιμότητα της περιοχής. Η αρχαιολογική έρευνα, που προηγήθηκε των επεμβάσεων, εμπλούτισε σημαντικά την επιστημονική γνώση για την οργάνωση, τις φάσεις χρήσης και τη λειτουργία του τείχους, ενώ οι προβλεπόμενες επεμβάσεις διασφαλίζουν την προστασία και τη μακροπρόθεσμη διατήρηση των αυθεντικών στοιχείων του. Στόχος μας είναι η προστασία και ανάδειξη του συνόλου των μνημείων που συγκροτούν την ιστορία της περιοχής και η απόδοσή τους στο κοινό με τρόπο που να επιτρέπει στον επισκέπτη να κατανοήσει τη διαχρονία και τη σημασία του τόπου. Η αποκατάσταση του τείχους των Φωκέων αποτελεί μέρος του ευρύτερου σχεδιασμού για την ενοποίηση και ανάδειξη των μνημείων των Θερμοπυλών και τη σύνδεση των επιμέρους σημείων ενδιαφέροντος μέσω ενός δικτύου διαδρομών και μονοπατιών περιπάτου, χώρων στάσης, θέασης και ενημέρωσης. Το πεδίο της μάχης, το ύψωμα του Κολωνού και το τείχος των Φωκέων θα συνδέονται με το σύγχρονο Ηρώο του Λεωνίδα και το Κέντρο Ιστορικής Ενημέρωσης Θερμοπυλών, δημιουργώντας ένα ενιαίο, οργανωμένο, και επισκέψιμο αρχαιολογικό σύνολο, αντάξιο της ιστορικής και παγκόσμιας σημασίας των Θερμοπυλών».

Σύμφωνα με τις εγκεκριμένες μελέτες, προβλέπεται η ανάταξη και αποκατάσταση των λιθοδομών με αξιοποίηση του διαθέσιμου αυθεντικού δομικού υλικού, το οποίο θα επανατοποθετηθεί στις αρχικές ή στις τεκμηριωμένα νέες θέσεις του. Προβλέπεται, επίσης, η αναστήλωση διάσπαρτων λίθων και η αποκατάσταση της γεωμετρίας του. Οι προγραμματιζόμενες επεμβάσεις αποσκοπούν στην προστασία των αυθεντικών καταλοίπων, στην εξασφάλιση της ευστάθειας του μνημείου και στην αποκατάσταση της αναγνωσιμότητας της μορφής και της οικοδομικής του οργάνωσης.

Ο κηρυγμένος αρχαιολογικός χώρος των Θερμοπυλών περιλαμβάνει τα τρία στενά που αναφέρονται από τον Ηρόδοτο κατά την εξιστόρηση της μάχης του 480 π.Χ. μεταξύ των Ελλήνων και των Περσών (Δυτικό, Μεσαίο και Ανατολικό Στενό). Στο Μεσαίο Στενό, όπου βρίσκονται οι θερμές πηγές από τις οποίες πήρε το όνομά της η περιοχή, εντοπίζεται και το σημαντικότερο οχυρωματικό έργο του χώρου, το λεγόμενο τείχος των Φωκέων, που ο Ηρόδοτος ονομάζει «φωκικόν τείχος». Το τείχος βρίσκεται νοτιοδυτικά του λόφου του Κολωνού και πρόκειται για ένα οχυρωματικό έργο που κατασκευάστηκε κατά τον 6ο αιώνα π.Χ. από τους Φωκείς για να αναχαιτίσουν τις επιδρομές των Θεσσαλών στο πλαίσιο των Ιερών Πολέμων. Όταν το 480 π.Χ. οι ελληνικές πόλεις αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν την περσική εισβολή, το παλαιό αυτό τείχος επισκευάστηκε πρόχειρα και χρησιμοποιήθηκε από τους Σπαρτιάτες και τους συμμάχους τους ως βασικός προμαχώνας της άμυνας των Θερμοπυλών. Πίσω από αυτό είχε στηθεί το στρατόπεδο των Σπαρτιατών. Στην περιοχή του λόφου του Κολωνού εκτυλίχθηκε η τελευταία φάση της μάχης, το 480 π.Χ.. Η εικόνα της περιοχής έχει μεταβληθεί ριζικά από την αρχαιότητα έως σήμερα. Στην αρχαιότητα το χερσαίο πέρασμα των Θερμοπυλών που εξυπηρετούσε την κύρια επικοινωνία μεταξύ νοτίου Ελλάδας και Θεσσαλίας περνούσε, όπως αναφέρει ο Ηρόδοτος, από τα τρία διαδοχικά στενά σε μήκος 9 χλμ. μεταξύ των απότομων λοφοσειρών της περιοχής αφού η θάλασσα κάλυπτε σχεδόν όλη την έκταση που σήμερα βρίσκεται η πεδιάδα.

Η συστηματική αρχαιολογική έρευνα στην περιοχή οργανώθηκε, το 1939, από τον Σπυρίδωνα Μαρινάτο. Η ανεύρεση στον λόφο του Κολωνού πλήθους σιδερένιων και χάλκινων λογχών και αιχμών βελών του 5ου αι. π.Χ., πολλές από τις οποίες ανήκουν σε ανατολικούς τύπους, συνέβαλε καθοριστικά στην τεκμηρίωση της ιστορικής τοπογραφίας της περιοχής και στην ταύτισή της με το πεδίο της μάχης των Θερμοπυλών. Το τείχος των Φωκέων έχει επιμήκη ανάπτυξη, μήκους περίπου 100 μέτρων, με έντονα τεθλασμένη κάτοψη, προσαρμοσμένη στη μορφολογία της κορυφής του λόφου. Τα κατάλοιπα του τείχους και του πύργου που σώζονται σήμερα διατηρούνται κυρίως σε χαμηλή στάθμη. Στο πλαίσιο της πρώτης φάσης του έργου πραγματοποιήθηκε ανασκαφική έρευνα και εκτεταμένος καθαρισμός της βλάστησης, αποκαλύπτοντας το πραγματικό περίγραμμα της οχύρωσης και βελτιώνοντας την πρόσβαση και την ορατότητα του μνημείου. Μέσω αρχαιολογικών τομών κατά μήκος του τείχους και του δυτικού πύργου διερευνήθηκαν η έδραση και η κατασκευαστική του οργάνωση, ενώ αποκαλύφθηκαν εκτεταμένες συγκεντρώσεις πεσμένων λίθων, οι οποίες διαχωρίστηκαν και τεκμηριώθηκαν για την προετοιμασία των αναστηλωτικών επεμβάσεων. Στον δυτικό πύργο εντοπίστηκαν εσωτερικές τοιχοποιίες, πίθοι και στρώματα καύσης, που μαρτυρούν σύνθετες και διαδοχικές χρήσεις. Παράλληλα, συγκεντρώθηκε σημαντικό κινητό υλικό, μεταξύ άλλων χάλκινο νόμισμα της ελληνιστικής περιόδου (323–319 π.Χ.), που συμβάλλει στη διερεύνηση της χρονολόγησης και της μεταγενέστερης χρήσης της οχύρωσης.