Η ΣΔΙΤ των ΜΕΑ Στερεάς και η περίφημη δημόσια χρηματοδότηση

Έγραφα πριν δέκα χρόνια, έχοντας επίγνωση του τι συμβαίνει στο χώρο της διαχείρισης των Αστικών Στερεών Αποβλήτων: «Οι Μονάδες Επεξεργασίας Αποβλήτων (ΜΕΑ) στη Στερεά θα γίνουν με ΣΔΙΤ (με Συμπράξεις Δημόσιου και Ιδιωτικού Τομέα) και “θα είναι ο ήλιος ντάλα”», όταν η διοίκηση και ο πρόεδρος του ΦΟΔΣΑ, και τότε δήμαρχος Λαμίας, επέμεναν ότι θα γίνουν με δημόσια χρηματοδότηση.

Και ακουγόταν ως «αιρετική» η πρόβλεψη∙ η οποία όμως επιβεβαιώθηκε πλήρως από την εξέλιξη των πραγμάτων, γεγονός που αποδεικνύει ότι οι υπόγειες διαδικασίες και ο έλεγχος των χρηματοδοτικών εργαλείων πάντα υπερτερούν των «επιθυμιών» των τοπικών αιρετών. Η πραγματικότητα, οι κυβερνητικές πολιτικές της ιδιωτικοποίησης και οι πρακτικές των εταιρειών του κλάδου, δεν άφηναν, από τότε, περιθώρια για άλλες προοπτικές.

Έτσι τον Ιανουάριο του 2026, η Διυπουργική Επιτροπή ενέκρινε οριστικά τη ΣΔΙΤ για τις ΜΕΑ Λαμίας και Χαλκίδας και δημοπρατήθηκε [https://sditforum.gr/νέα/μονάδα-αποβλήτων-σε-χαλκίδα-λαμία/] με συνολικό προϋπολογισμό, που ξεπερνά τα 190-200 εκ. €, ακριβώς όπως είχαμε προβλέψει.

Οι σκόπιμες πολυετείς καθυστερήσεις στην ένταξη των έργων σε ευρωπαϊκά προγράμματα (ΕΣΠΑ) και τα μπρος πίσω του Εθνικού Σχεδίου Διαχείρισης Αποβλήτων (ΕΣΔΑ) και του αντίστοιχου Περιφερειακού (ΠΕΣΔΑ) δημιούργησαν «χρηματοδοτικό κενό».

Κατέστησαν έτσι την ΣΔΙΤ αναγκαία -γι’ αυτούς- και, τελικά, ως τη μόνη ρεαλιστική λύση∙ και τη δημόσια χρηματοδότηση μια χαμένη υπόθεση. Όταν ο χρόνος πιέζει για την αποφυγή προστίμων από την Ε.Ε., η λύση των ΣΔΙΤ παρουσιάζεται ως η μόνη «γρήγορη» οδός. Στο βάθος όμως «του κήπου» είναι η πλήρης ιδιωτικοποίηση και η καύση.

Στις ΣΔΙΤ το Δημόσιο (ή ο ΦΟΔΣΑ) δεσμεύεται σε πληρωμές για 25-28 έτη. Το κόστος αυτό δεν αφορά μόνο την κατασκευή, αλλά και τη λειτουργία, τη συντήρηση και το κέρδος του ιδιώτη∙ στοιχεία που πολλές φορές καθιστούν το συνολικό κόστος έως και 1,5 φορά υψηλότερο από ένα παραδοσιακό δημόσιο έργο. Οι δε Δήμοι πληρώνουν στον ιδιώτη «gate fee» (κόστος ανά τόνο).

Η συμμετοχή των εταιρειών στις ΣΔΙΤ αποβλήτων θεωρείται καθαρή, ελκυστική, χωρίς κανένα ρίσκο, αφού εξασφαλίζονται μακροχρόνια έσοδα με εγγυημένες ποσότητες απορριμμάτων. Οι πληρωμές, καθ’ όλη τη διάρκεια λειτουργίας του έργου, είναι θεσμικά θωρακισμένες και αποτελούν προτεραιότητα στις δαπάνες των Δήμων. Φυσικά οι δήμοι θα μετακυλίσουν το κόστος στους δημότες αυξάνοντας, άγνωστο ακόμη πόσο, τα τέλη καθαριότητας.

Για να έχουμε μια εικόνα της επερχόμενης χρέωσης στη Στερεά, το κόστος ανά τόνο στις ήδη λειτουργούσες ΣΔΙΤ σύμφωνα με τα στοιχεία των ΦΟΔΣΑ, διαμορφώνεται: για μεν την Πελοπόννησο στα 75-97 ευρώ (η τιμή διαμορφώνεται ανάλογα με τον Δήμο και τις εκπτώσεις ανακύκλωσης), στην Ήπειρο στα 48 ευρώ (Θεωρείται η χαμηλότερη τιμή πανελλαδικά λόγω υψηλής επιδότησης στο κεφάλαιο της κατασκευής από το ΕΣΠΑ) και στη Δυτική Μακεδονία 58 ευρώ (μέση τιμή, κυμαίνεται από 54 € έως 65 € ανάλογα με την ποσότητα). Για τις Μονάδες σε Λαμία και Χαλκίδα, οι προβλέψεις δείχνουν ότι το κόστος θα είναι πιο κοντά στα επίπεδα της Πελοποννήσου παρά της Ηπείρου, τη στιγμή που σήμερα το κόστος ανέρχεται στα 40 ευρώ προ ΦΠΑ.

Γενικά οι συμβάσεις ΣΔΙΤ είναι έτσι δομημένες, που ουσιαστικά ακυρώνουν τις προσπάθειες για ανακύκλωση. Η βιωσιμότητα των Μονάδων απαιτεί μια ελάχιστη εγγυημένη ποσότητα απορριμμάτων. Αν αυτή η ποσότητα δεν εξασφαλίζεται, οι εταιρείες επιβάλουν τη ρήτρα «Πλήρωσε ακόμα κι αν δεν έχεις». Άρα ο Δήμος δεν έχει οικονομικό κίνητρο να προωθήσει την ανακύκλωση, γιατί θα καταλήξει να πληρώνει «αέρα» στον εργολάβο. Αυτό αφορά ακόμα περισσότερο τον διαχωρισμό των βιοαποβλήτων και τον καφέ κάδο.

Ενώ δηλαδή η πραγματική κυκλική οικονομία απαιτεί πρόληψη, επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση και αποκεντρωμένη διαχείριση, οι ΜΕΑ με ΣΔΙΤ κινδυνεύουν να εγκλωβίσουν τις τοπικές κοινωνίες για δεκαετίες σε ένα μοντέλο εξάρτησης από σταθερά αυξανόμενες ποσότητες σκουπιδιών.

Μπορούμε να πούμε ότι τελικά η εγγυημένη ποσότητα ακυρώνει την Διαλογή στην Πηγή αντικειμενικά και ότι, σε συνδυασμό με τις Μονάδες Καύσης, που προβλέπονται και σχεδιάζονται, οδηγούμαστε στην πιο εύκολη και επικίνδυνη λύση της διαχείρισης των απορριμμάτων, την καύση.

Εκτός από την ελάχιστη εγγυημένη ποσότητα απορριμμάτων, που πρέπει να εξασφαλίζουν οι Δήμοι, πλέον επιβαρύνονται και με το Τέλος Ταφής, το οποίο επιβαρύνει το υπόλειμμα, που καταλήγει στον ΧΥΤΥ. Το δε τελικό κόστος, που φτάνει στον πολίτη μέσω των δημοτικών τελών, δεν είναι μόνο το κόστος ανά τόνο (gate fee), αλλά το συνολικό κόστος διαχείρισης (συλλογή, μεταφορά, gate fee και τέλος ταφής), το οποίο σε ορισμένους Δήμους της Πελοποννήσου έχει ήδη οδηγήσει σε αυξήσεις τελών έως και 30-50%. Αν η Στερεά ακολουθήσει το μοντέλο της Πελοποννήσου, πρέπει να αναμένουμε μια βάση χρέωσης κοντά στα 80-90 €/τόνο (προ ΦΠΑ).

Οι Μονάδες της Λαμίας και της Χαλκίδας σχεδιάστηκαν ως «Μονάδες Ανάκτησης και Ανακύκλωσης» (ΜΑΑ) που θα διαχειρίζονται τα σύμμεικτα αστικά απορρίμματα (πράσινος κάδος), τα βιοαπόβλητα (καφές κάδος) και τα ανακυκλώσιμα. Ο καφές κάδος θεωρείται η «πολύτιμη πρώτη ύλη» για τον ιδιώτη.

Ο ιδιώτης χρησιμοποιεί τα οργανικά για την παραγωγή βιοαερίου και ρεύματος, το οποίο πουλάει στο δίκτυο. Ενώ ο δημότης πληρώνει gate fee για να παραδώσει το οργανικό υλικό, ο ιδιώτης κερδίζει ξανά από την πώληση της ενέργειας, που παράγεται από αυτό. Έχει δε το δικαίωμα να επιβάλλει ακόμα και πέναλτι αν ο καφές κάδος, που του παραδίδει ο Δήμος, έχει προσμίξεις (π.χ. πλαστικές σακούλες).

Ο σχεδιασμός είναι ξεκάθαρα συγκεντρωτικός. Οι ΣΔΙΤ δεν ήρθαν απλώς για να λύσουν ένα πρόβλημα, αλλά για να ελέγξουν το σύνολο της ροής των αποβλήτων, και των εσόδων που αυτά παράγουν, για τις επόμενες τρεις δεκαετίες.

Με βάση τα επίσημα δεδομένα των διαγωνισμών για τις ΜΕΑ, στην πλειονότητα των συμβάσεων ΣΔΙΤ, η εταιρεία διατηρεί το δικαίωμα εμπορικής εκμετάλλευσης των δευτερογενών προϊόντων: το ηλεκτρικό ρεύμα από το βιοαέριο και τα ανακυκλώσιμα υλικά, χαρτί, πλαστικό και μέταλλο.

Αυτό τι σημαίνει: Ο ιδιώτης εξασφαλίζει μια σίγουρη πληρωμή από το κράτος και τους δήμους (πληρωμές διαθεσιμότητας) και παράλληλα κρατά το δικαίωμα να πουλά τα «σκουπίδια-χρυσό» στην αγορά.

Οι Δήμοι παραμένουν απλοί τροφοδότες και πελάτες, χωρίς συμμετοχή στην ενεργειακή αυτονομία, που προσφέρει η τεχνολογία των ΜΕΑ. Και όχι μόνο: Υπάρχει αντικειμενική σύγκρουση συμφερόντων μεταξύ των συμβατικών δεσμεύσεων των ΣΔΙΤ/καύσης και των στόχων για ριζική μείωση των σύμμεικτων μέσω της διαλογής στην πηγή.

Στέφανος Σταμέλλος
https://www.e-ecology.gr
https://www.facebook.com/stefanos.stamellos/