Ο δείκτης γονιμότητας και το φαινόμενο του brain drain

Θυμάμαι, περίπου τριάντα χρόνια πριν, λίγο μετά το 1990, στις Μελέτες Προβλέψεων που κάναμε για τη ζήτηση σταθερής τηλεφωνίας του ΟΤΕ στους οικισμούς, ένας από τους βασικούς παράγοντες της μελέτης ήταν ο δείκτης γονιμότητας. [δείκτης γονιμότητας = μέσος αριθμός παιδιών που θα γεννούσε μια γυναίκα αν βίωνε όλη την αναπαραγωγική της ζωή] Ήταν ήδη χαμηλός, κοντά στο 1,4 παιδιά ανά γυναίκα – κάτω από το όριο αναπλήρωσης των γενεών, από το επίπεδο αντικατάστασης του πληθυσμού, που είναι 2,1 παιδιά ανά γυναίκα.

Σήμερα, ο δείκτης γονιμότητας στην Ελλάδα κυμαίνεται κοντά στο 1,3. Δεν είναι ραγδαία η πτώση σε απόλυτους αριθμούς, αλλά είναι βαθιά η αποδιάρθρωση του πληθυσμιακού ιστού. Οι γεννήσεις δεν αρκούν για να αντικαταστήσουν τους θανάτους. Οι οικισμοί, στους οποίους κάποτε σχεδιάζαμε τηλεφωνικά δίκτυα και κέντρα, τώρα παλεύουν να κρατήσουν ένα σχολείο. Όμως, κανείς μας τότε δεν φανταζόταν ότι το πρόβλημα δεν θα ήταν απλώς πληθυσμιακό, αλλά και ποιοτικό: ότι δηλαδή, από όσους γεννηθούν, οι πιο μορφωμένοι και παραγωγικοί θα φύγουν. Η μετανάστευση των νέων, μορφωμένων και οικονομικά ενεργών ατόμων, αντικειμενικά μειώνει τον αριθμό των πιθανών γονέων στη χώρα. Αυτό, σε συνδυασμό με την οικονομική αβεβαιότητα και την έλλειψη υποστήριξης για τις οικογένειες, οδηγεί σε περαιτέρω μείωση των γεννήσεων.

Το φαινόμενο του brain drain, της μαζικής φυγής μορφωμένων και δημιουργικών ανθρώπων, αποτελεί τη δεύτερη όψη του ίδιου νομίσματος. `Σύμφωνα με στοιχεία, μεταξύ 2010 και 2022, συνολικά 1.079.992 άτομα σε ηλικία εργασίας εγκατέλειψαν τη χώρα, σχεδόν το 60% των οποίων ανήκε στην πιο παραγωγική ηλικιακή ομάδα των 25-44 ετών. [https://www.tovima.com/society/brain-drain-persists-in-greece-despite-economic-recovery/]. Πόσοι απ’ αυτούς επέστρεψαν; Και δεν είναι απλώς και μόνο ότι λιγοστεύουμε. Είναι ότι στερεύουμε από δυνατότητες. Ένα έθνος δεν κρίνεται μόνο από τον αριθμό των πολιτών του, αλλά και από το αν μπορεί να τους εμπνέει να παραμείνουν, να δημιουργήσουν, να ελπίσουν. Πολλοί βλέπουν το πρόβλημα με όρους δημοσιονομικούς: λιγότεροι εργαζόμενοι, περισσότερες συντάξεις, κατάρρευση ασφαλιστικών ταμείων. Αλλά υπάρχει και η ανθρώπινη διάσταση: λιγότερα παιδιά στις αυλές, λιγότεροι νέοι στα καφενεία, λιγότερες οικογένειες στις τοπικές γιορτές. Αυτός ο δημογραφικός μαρασμός δεν φαίνεται μόνο στα νούμερα, αλλά στην ίδια την υφή του τόπου.

Αν υπάρχει διέξοδος, δεν είναι μόνο τα επιδόματα γεννήσεων ή τα φορολογικά κίνητρα. Είναι μια συνολική ανασυγκρότηση ελπίδας και προοπτικής. Οι νέοι δεν θέλουν απλώς να γεννήσουν παιδιά. Θέλουν να τους προσφέρουν μέλλον. Και αυτό δεν μετριέται μόνο σε ευρώ, αλλά σε εμπιστοσύνη, σε δικαιοσύνη και ίσες ευκαιρίες. Εμπιστοσύνη, ότι ο τόπος μπορεί ακόμα να τους χωρέσει, να τους πιστέψει, να τους κρατήσει! Κάποιες σκόρπιες προτάσεις, για την αντιμετώπιση του προβλήματος:

√ Ενίσχυση της επιστροφής των μεταναστών με προγράμματα
√ Οικονομική υποστήριξη οικογενειών με την επέκταση των επιδομάτων τέκνων, φορολογικές ελαφρύνσεις για γονείς και υποστήριξη για την παιδική φροντίδα.
√ Προώθηση της ισότητας των φύλων: Ενίσχυση της συμμετοχής των ανδρών στην ανατροφή των παιδιών και προώθηση πολιτικών που διευκολύνουν την ισορροπία εργασίας-οικογένειας.
√ Ανάπτυξη υποδομών σε αγροτικές περιοχές: Προγράμματα όπως αυτό στο χωριό Φουρνά δείχνουν ότι με την κατάλληλη υποστήριξη, οι αγροτικές περιοχές μπορούν να αναζωογονηθούν.
√ Επένδυση στην παιδεία και την καινοτομία: Δημιουργία ευκαιριών για νέους επιστήμονες και επαγγελματίες ώστε να παραμείνουν και να συμβάλουν στην ανάπτυξη της χώρας.

Η αντιμετώπιση της δημογραφικής κρίσης απαιτεί συντονισμένες και μακροπρόθεσμες πολιτικές που θα ενισχύσουν την οικογένεια, θα προσελκύσουν πίσω τους νέους που έφυγαν και θα δημιουργήσουν ένα περιβάλλον όπου οι νέες γενιές θα μπορούν να ευημερήσουν.

Στέφανος Σταμέλλος
https://www.e-ecology.gr
https://www.facebook.com/stefanos.stamellos