Ω! τι κόσμος μπαμπά!!

(από το θεατρικό έργο του Κώστα Μουρσελά)

Ο κόσμος μοιάζει να κάνει όπισθεν στον 19ο αιώνα. Όχι από νοσταλγία, αλλά από αδυναμία να διαχειριστεί τον 21ο. Η ισχύς του ισχυρού επιστρέφει χωρίς ενοχές, η γεωγραφία ξαναπαίρνει εκδίκηση και οι χάρτες βγαίνουν πάλι από τα συρτάρια. Βενεζουέλα, Ιράν, Γροιλανδία: όχι ως χώρες, αλλά ως αποθέματα και διάδρομοι. Η γεωπολιτική γεννά ξανά γεωοικονομία, και οι αξίες μπαίνουν σε παρένθεση «μέχρι νεωτέρας».

Η πρόσβαση σε πρώτες ύλες –πετρέλαιο, φυσικό αέριο, σπάνιες γαίες, νερό– επανέρχεται στο κέντρο. Η Βενεζουέλα δεν είναι στο «προσκήνιο» για τις δημοκρατικές της μεταρρυθμίσεις, αλλά επειδή το πετρέλαιό της είναι χρήσιμο για τις ΗΠΑ και τα πετροδολάρια. Το Ιράν όχι για την αλλαγή του καθεστώτος, αλλά επειδή ελέγχει κρίσιμους διαδρόμους και αποθέματα. Η Γροιλανδία μετατρέπεται σε στρατηγικό «έπαθλο» λόγω του βόρειου διαδρόμου, του ορυκτού πλούτου και της γεωστρατηγικής της θέσης.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι «καθολικές αξίες» –ανθρώπινα δικαιώματα, διεθνές δίκαιο, διεθνείς συνθήκες– δεν καταργούνται ρητά, αλλά υποβαθμίζονται σιωπηρά. Εφαρμόζονται επιλεκτικά, ανάλογα με το ποιος είναι σύμμαχος, ποιος εχθρός και ποιος χρήσιμος. Τα σύνορα παύουν να θεωρούνται απαραβίαστα όταν συγκρούονται με ενεργειακούς, στρατιωτικούς ή τεχνολογικούς στόχους. Η λογική της «σφαίρας επιρροής» επιστρέφει, μαζί με την κανονικοποίηση της βίας ως εργαλείου πολιτικής.

Η οικονομία ακολουθεί. Τα αμερικανικά ομόλογα παραμένουν το ασφαλές καταφύγιο ενός ασταθούς κόσμου, αλλά το χρέος των ΗΠΑ διογκώνεται και η εμπιστοσύνη δεν είναι άνευ όρων. Η Κίνα επενδύει σε υποδομές, εφοδιαστικές αλυσίδες και νομισματική διαφοροποίηση, όχι για να «ανατρέψει» άμεσα το σύστημα, αλλά για να μην εξαρτάται πλήρως από αυτό. Η Ρωσία, αποκλεισμένη θεσμικά, μετατρέπει την ενέργεια και τα σιτηρά σε γεωπολιτικά όπλα. Όλοι μιλούν για σταθερότητα, όλοι επενδύουν στην αστάθεια.

Πού πάμε; Προς έναν πλανήτη λιγότερο παγκοσμιοποιημένο, πιο κατακερματισμένο, με τη γεωγραφία να ξαναγράφει την ιστορία. Έναν κόσμο όπου η ισχύς προηγείται της ηθικής και όπου η κλιματική κρίση, αντί να ενώνει, λειτουργεί ως επιταχυντής ανισοτήτων και συγκρούσεων. Το ερώτημα δεν είναι αν αυτός ο κόσμος είναι «δίκαιος», αλλά αν είναι βιώσιμος. Και κυρίως, ποιοι θα πληρώσουν το κόστος της επιστροφής του ισχυρού, επιστροφή στον 19ο αιώνα.

Και η Ελλάδα; θα πει κάποιος. Ποιος τη ρωτάει; Βρίσκεται σε έναν γεωγραφικό κόμβο υψηλής σημασίας, αλλά αυτό συχνά μεταφράζεται σε υποχρέωση ευθυγράμμισης. Ενέργεια, άμυνα, μεταναστευτικές ροές, θαλάσσιες ζώνες, είναι κρίσιμα ζητήματα που αποφασίζονται σε τραπέζια όπου η χώρα παρίσταται, αλλά σπάνια διαμορφώνει την ατζέντα. Η γεωγραφία της Ελλάδας μπορεί να είναι πλεονέκτημα μόνο αν συνοδεύεται από στρατηγική, παραγωγική βάση και κοινωνική συνοχή. Αλλιώς γίνεται βάρος. Ένα προκεχωρημένο φυλάκιο, αγορά οπλικών συστημάτων, ενεργειακός διάδρομος χωρίς κυριαρχία. Σε έναν κόσμο αναθεωρήσεων, η απουσία εθνικού σχεδίου σημαίνει ότι άλλοι χαράσσουν τις γραμμές. Και τότε το ερώτημα «ποιος μας ρωτάει» παύει να είναι ρητορικό· γίνεται η πιο ακριβής περιγραφή της θέσης μας.

Να κλείσουμε με το δικό μας. Η Παγκόσμια Χάρτα των Πρασίνων μιλά για οικολογική σοφία, κοινωνική δικαιοσύνη, συμμετοχική δημοκρατία, μη βία, σεβασμό στα όρια του πλανήτη. Σήμερα αυτά ακούγονται «ρομαντικά». Κι όμως, είναι ίσως το μόνο ρεαλιστικό σχέδιο σε έναν κόσμο που καίγεται, εξοπλίζεται και εξορύσσεται ταυτόχρονα.

Για όλα αυτά, το ερώτημα δεν είναι μόνο πού πάμε. Είναι αν θα συνεχίσουμε να πηγαίνουμε χωρίς να ρωτάμε και χωρίς να μας ρωτούν…

Στέφανος Σταμέλλος
https://www.e-ecology.gr
https://www.facebook.com/stefanos.stamellos/