Η Mladina, η Ελλάδα και η ελευθερία της έκφρασης. Πόσες καταδίκες χρειάζονται για να ξυπνήσουμε;
Γράφει ο Τρύφωνας Δάρας
Το όνομα Mladina πιθανότατα δεν σας λέει τίποτα. Πρόκειται για ένα αιωνόβιο σλοβένικο, σατυρικό περιοδικό που από τη δεκαετία του 1920 που πρωτοεκδόθηκε, είναι μια φωνή διαμαρτυρίας και ελέγχου της εξουσίας.
Τι έκανε λοιπόν αυτή η Mladina (παρεμπιπτόντως η λέξη σημαίνει «νεολαία»); Δημοσίευσε μια φωτογραφία γνωστού πολιτικού δίπλα σε αυτή του Γιόζεφ Γκέμπελς. Η σύγκριση θεωρήθηκε προσβλητική και συκοφαντική από τα σλοβένικα δικαστήρια, το Μέσο καταδικάστηκε σε αστική δίκη και υποχρεώθηκε να καταβάλει αποζημίωση. Η Mladina προσέφυγε για την καταδίκη αυτή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου -ΕΔΔΑ και μόλις πριν λίγες ημέρες εκδόθηκε η απόφαση του ΕΔΔΑ που δικαιώνει το περιοδικό και ανατρέπει την απόφαση των σλοβένικων δικαστηρίων.
Το ΕΔΔΑ δεν έκανε τίποτα περισσότερο από το να επιβεβαιώσει για μια ακόμη φορά ότι το άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου -ΕΣΔΑ, προστατεύει απόλυτα την ελευθερία της έκφρασης και δη δια του τύπου , επαναλαμβάνοντας ότι η πολιτική κριτική και η σάτιρα, ακόμη κι αν είναι υπερβολικά αιχμηρή ίσως και σοκαριστική, πρέπει να γίνεται ανεκτή από τα πολιτικά και δημόσια πρόσωπα.
Η απόφαση αυτή του ΕΔΔΑ δεν είναι απλώς μια ακόμη υπενθύμιση ότι η πολιτική σάτιρα προστατεύεται ακόμη και όταν σοκάρει. Είναι μια ηχηρή καμπάνα για χώρες που εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν την ελευθερία της έκφρασης ως κάτι διαπραγματεύσιμο. Και δυστυχώς, η Ελλάδα βρίσκεται σταθερά στις πρώτες θέσεις σε αυτή την κατηγορία. Ενώ το Στρασβούργο επαναλαμβάνει με συνέπεια ότι τα δημόσια πρόσωπα οφείλουν να ανέχονται σκληρή, υπερβολική, ακόμη και ενοχλητική κριτική, το ελληνικό πολιτικό και δικαστικό σύστημα επιμένει να λειτουργεί σαν να μην έχει ακούσει τίποτα. Σαν να μην υπάρχει δεδικασμένο. Σαν να μην υπάρχουν δεκάδες αποφάσεις που μας καταδικάζουν για παραβίαση του άρθρου 10 της ΕΣΔΑ.
Η αδιαφορία δεν είναι άγνοια. Είναι επιλογή.
Δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι η Ελλάδα «δεν γνωρίζει» τη νομολογία του ΕΔΔΑ. Οι καταδίκες είναι επαναλαμβανόμενες, σαφείς και δημόσιες. Το πρόβλημα δεν είναι η άγνοια, είναι η αδιαφορία. Μια αδιαφορία που μετατρέπεται σε θεσμική παρακμή όταν δημοσιογράφοι και εκδότες σύρονται στα δικαστήρια για κριτική σε πολιτικά πρόσωπα, όταν αγωγές χρησιμοποιούνται ως εργαλείο εκφοβισμού, όταν τα δικαστήρια επιβάλλουν αποζημιώσεις που λειτουργούν ως οικονομική τιμωρία για την ελευθερία του λόγου ή όταν η νομολογία του ΕΔΔΑ αντιμετωπίζεται σαν «ξένη υπόθεση» και όχι ως δεσμευτικό πλαίσιο.
Η Ελλάδα δεν έχει δικαιολογία. Έχει μόνο ευθύνη.
Η πολιτική εξουσία βολεύεται. Η δικαστική εξουσία σιωπά.
Το πολιτικό σύστημα δεν δείχνει καμία διάθεση, παρά τις συνεχείς δεσμεύσεις να θωρακίσει θεσμικά την ελευθερία της έκφρασης. Γιατί να το κάνει; Η σιωπή των δημοσιογράφων είναι πάντα πιο βολική για την εξουσία από την κριτική τους.
Από την άλλη, η δικαστική εξουσία συχνά επιλέγει την ασφαλή οδό: την προστασία της «τιμής» των ισχυρών αντί της προστασίας της ελευθερίας του λόγου. Η νομολογία του ΕΔΔΑ παραμένει στα χαρτιά, όχι στις αποφάσεις. Και έτσι η Ελλάδα συνεχίζει να πηγαίνει στο Στρασβούργο ως κατηγορούμενη, όχι ως ευρωπαϊκή δημοκρατία που σέβεται τις υποχρεώσεις της.
Η απόφαση Mladina μάς εκθέτει — ξανά
Το ΕΔΔΑ ξεκαθάρισε για ακόμη μία φορά ότι η πολιτική σάτιρα, ακόμη και η ακραία, είναι προστατευόμενη. Ότι η σύγκριση ενός πολιτικού με ιστορικές μορφές του ολοκληρωτισμού μπορεί να είναι υπερβολική, αλλά δεν παύει να αποτελεί έκφραση γνώμης. Ότι η δημοκρατία δεν κινδυνεύει από την υπερβολή, αλλά από την καταστολή της.
Και εμείς; Εμείς συνεχίζουμε να λειτουργούμε σαν να είμαστε εκτός ευρωπαϊκού νομικού πολιτισμού. Σαν να έχουμε το δικό μας, ιδιότυπο άρθρο 10, κομμένο και ραμμένο στα μέτρα όσων δεν αντέχουν την κριτική.
Πόσο ακόμη θα εκτεθούμε; Η Ελλάδα δεν μπορεί να συνεχίσει να αγνοεί τη νομολογία του ΕΔΔΑ. Δεν μπορεί να συνεχίσει να αντιμετωπίζει την ελευθερία της έκφρασης ως ενοχλητικό εμπόδιο. Δεν μπορεί να συνεχίσει να επιτρέπει σε πολιτικούς και ισχυρούς να χρησιμοποιούν τα δικαστήρια ως όπλο φίμωσης.
Η συμμόρφωση δεν είναι θέμα επιλογής. Είναι υποχρέωση. Και η προστασία της ελευθερίας του λόγου δεν είναι θέμα ιδεολογίας. Είναι θέμα δημοκρατίας.
Όσο η χώρα μας επιμένει να αγνοεί το Στρασβούργο, τόσο θα απομακρύνεται από τον πυρήνα των ευρωπαϊκών αξιών. Και κάποια στιγμή, η απόσταση αυτή δεν θα είναι απλώς νομική. Θα είναι πολιτική. Και βαθιά θεσμική.
Ο Τρύφωνας Δάρας είναι Νομικός Σύμβουλος της Ένωσης Ενημερωτικών Τηλεοράσεων Ελληνικής Περιφέρειας – Ε.Ε.Τ.Ε.Π. και του Συνδέσμου Ημερήσιων Περιφερειακών Εφημερίδων – Σ.Η.Π.Ε.
